Als domoren weggezet

“We zijn als domoren weggezet”
Boek van Hans Citroen en Barbara Starzynska laat zien
hoe na de oorlog met geschiedenis van Auschwitz/Oświęcim
en het erfgoed van de holocaust in Polen werd omgegaan

Hans Citroen en zijn Poolse vrouw Barbara Starzyńska werkten zes jaar lang aan ‘hun’ verhaal over Auschwitz. Een plaats die door velen op aarde als onheilsplek of symbool van menselijk kwaad zal worden ervaren. Barbara groeide op in het Poolse Oświęcim, Citroen’s opa zat in kamp Auschwitz. Een persoonlijk relaas en zoektocht naar het verhaal dat achter Auschwitz/ Oświęcim steekt.

Citroen’s onderzoek naar het erfgoed van Auschwitz vangt aan in 1994. In het eerste deel: ‘Met vakantie naar Auschwitz’. Hij gaat met Barbara naar haar geboorteplaats, Oświęcim. Citroen wordt voorgesteld aan Barbara’s moeder en de volgende dag wordt museum Auschwitz bezocht. Barbara vertelt over haar verleden en hoe zij het beleefd heeft om in haar stad op te groeien; bijvoorbeeld hoe ze als jong meisje hoogwaardigheidsbekleders moest toezwaaien die Auschwitz kwamen bezoeken, 25 jaar bevrijding werd herdacht.

De zus van Hans Citroen, Michal, is tv-programmamaker; zij schreef een boek over opa, over zijn ervaringen in Auschwitz en na terugkomst in Nederland. “Alles over Auschwitz is gezegd en geschreven, Auschwitz is een sufgeluld onderwerp” riep ik, zo beschrijft Hans Citroen. Filmmaakster Oeke Hoogendijk draait een film (The Holocaust experience). Hans Citroen stuit op de geschiedenis van de Kartoffelbaracken en de Judenrampe; allebei gebieden die buiten de huidige (museale) kampgrenzen vallen en door de Poolse geschiedenis lijken te zijn weggemoffeld.
In deel 2, de Judenrampe, gaat Citroen op verder onderzoek uit. Waar bevond zich precies de Judenrampe, de plaats waar honderdduizenden joden binnengebracht werden tot mei 1944, want pas daarna trad het collectief iconografisch opgeslagen Holocaust-symbool in werking: het treinperron bij Birkenau. Citroen duikt in de historie, praat met verantwoordelijken van musea, haalt ooggetuigenverslagen aan, citeert reeds bestaande boeken en bestudeert militaire luchtfoto’s van het terrein.
De geschiedenis van IG Farben, het gigantische fabriekscomplex van Auschwitz, wordt ook blootgelegd. Dat gebeurt in het derde deel: De stad en de fabrieken. De Poolse versie van de naoorlogse geschiedenis van Auschwitz is anders dan hoe de gebeurtenissen in werkelijkheid plaatsvonden, meent Citroen. Tussen Poolse visie en Joodswesterse kijk op zaken ontstaat naarmate het boek vordert een interessante dialoog. We krijgen begrip voor de manier waarop Barbara vanuit haar jeugd min of meer informatie kreeg ingeprent en waarin vrij met de feiten wordt omgesprongen (bijvoorbeeld of de chemische fabriek Zakłady Chemiczne Oświęcim nou van Poolse origine was of een voortzetting IG Farben Auschwitz)

De moeilijkheid met het boek van Citroen is dat het deels onderzoek is naar het erfgoed van kamp Auschwitz, deels een familiegeschiedenis van met name zijn vrouw en deels een verslag van Citroen’s journalistieke werk (film, reportages, artikelen). Dat maak het lastig ze als zodanig te beoordelen. Voor een journalistieke productie zijn de vooronderstellingen soms wel erg subjectief, voor een onderzoek is het niet diepgravend genoeg en de familiegeschiedenis van Barbara mist een echte verhaallijn of inbedding in grotere thematiek.

Het grootste gedeelte van Auschwitz/Oświęcim is ingeruimd voor foto’s die bij het verhaal passen.  Meer dan 260 pagina’s van het 412 pagina’s bevattende boek. Een eerbetoon aan zijn in mei 2010 overleden vrouw Barbara zijn haar fraaie jeugdfoto’s. Voelbaar is hoe zij Oświęcim juist wilde ervaren als de herinnering aan onbezorgde jeugdjaren, haar geboortegrond.

Feit blijft wel dat je met ander blikveld naar de stad Auschwitz gaat kijken. De Poolse beleving van Auschwitz/Oświęcim na de oorlog is anders. Citroen zou het liefst van zoveel mogelijk holocaust-erfgoed zien dat het bewaard was gebleven. Polen willen met een schone lei verder in dit gebied en dan telt de herinnering aan wat ooit was minder zwaar. Het verhaal eindigt met de afbraak van de SS-hűtte Soletal. Die gebeurtenis is exemplarisch voor het gehele boek. Ooit was het een geliefde uitspanning voor Barbara en haar familie die zich nooit het verleden van hun vakantieoord realiseerden, dat om begrijpelijke redenen stil was gehouden. Via foto’s uit het album van SS-er Höcker (die in 2007 op internet opduiken) wordt het verleden van het lieflijke vakantiedorpje in de bergen bij Międzybrodzie alsnog bekend.
Barbara blikt op de onwetendheid met schaamte terug. Daarover zegt ze op de laatste pagina:

“Zowat iedereen in Oświęcim is er wel eens voor een paar weken geweest. De gidsen van Museum Auschwitz-Birkenau gingen er altijd heen in hun vakantie. Die hadden een eigen barak. Die hebben het altijd geweten…Waarom zweeg iedereen? Waarom moet ik het op deze manier te weten komen. We zijn als domoren weg gezet…Waarom is de geschiedenis voor ons geheim gehouden? Wat is er waar van alles wat ons is verteld? ”

Hans Citroen & Barbara Starzyńska,  Auschwitz-Oświęcim
verschenen:  december 2011, Post Editions

Dit bericht werd geplaatst in Literatuur. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s