Scheuren in de geschiedenis

Gerdien Verschoor debuteerde afgelopen jaar met haar roman ‘De draad en de vliegende naald’. De auteur, voormalig cultureel attaché op de Nederlandse ambassade te Warschau, kent de Poolse samenleving van binnenuit en schreef een fraai werk tegen de achtergrond van de Tweede Wereldoorlog, het communistische tijdperk, de opkomst van de Solidarnosc-beweging en de val van het IJzeren Gordijn in 1989.

Na het neerleggen van de roman “De draad en de vliegende naald”, de eerste lezing achter de rug, werkt het verhaal nog door. Dat is de verdienste van auteur Gerdien Verschoor die debuteerde met dit boek.
Een intrigerend verhaal dat haar lezers aanvankelijk bij de hand neemt, tegen het einde bij het nekvel en niet meer loslaat. Dwars door een aantal belangrijke episodes uit de na-oorlogse Poolse geschiedenis. De auteur was als cultureel attaché bij de Nederlandse ambassade te Warschau en is uitstekend ingevoerd in Polen.

De eerste pagina’s van ‘De draad en de vliegende naald’ is alles nog bij het oude: een gezapig alledaags ritme. Moeder Julia hoort haar zoon, de journalist Rowan Nowak. Hij komt thuis. Zij luistert naar zijn handelingen: op blote voeten loopt hij, de computer start op, de bureaustoel rolt over het parket.

De eerste mededeling over de moeder-zoon band, staat al direct op de eerste pagina:

‘Hoewel het geen enkele moeite was, kon ze zich er maar niet toe zetten de scheur (van haar ochtendjas) te repareren. Misschien had dat wel te maken met hoe ze aan de dingen hechtte, had haar zoon wel eens gezegd’.

Bij tweede lezing krijgen die woorden toch een heel andere lading.

Julia hoort een dreun, het is net na middernacht. Ze schiet haar ochtendjas aan. Op haar knieën valt ze neer aan het voeteneinde van haar zoon. Haar zoon is overleden, de draad en de vliegende naald vertelt over de band tussen Roman en Julia tegen de achtergrond van de met elkaar verweven Pools-Joodse geschiedenis. Dat verleden is nergens dwingend aanwezig, de auteur concentreert zich op Julia en Roman; maar steeds komt–het lijkt terloops, dat is het niet- de geschiedenis om de hoek. Daarmee is het een geschikt boek voor zowel de lezer die weinig van Polen weet als de meer ingewijde lezer. Het eigen referentiekader verruimt dan wel beperkt.

De roman beschrijft de  tijdsspanne van een gehele nacht, tot de volgende ochtend. In de zeven delen waarin steeds een ander lichaamsdeel centraal staat, is de vertelde tijd veel langer. De familiegeschiedenis van zoon Roman, Moeder Julia en het na-oorlogse Polen zijn ingebed in die doorwaakte nacht bij het lichaam van haar dode zoon.

Julia lijkt zich de doden toe te eigenen. Ze vraagt zich af hoe je dat moet doen: waken. ‘Haar andere doden waren altijd zomaar weggeraakt, alsof dat veel gewoner was.’ Met haar zoon was alles anders, in plaats van meteen de hulpdiensten te waarschuwen besluit ze om bij hem te blijven die nacht.

Kennelijk heeft zoon Roman zich gedurende zijn leven met overgave gestort op het verleden, op het conserveren van de geschiedenis. Een historie die hij, zo blijkt wanneer het verhaal vordert, heeft gereconstrueerd zonder ze uit Julia’s mond op te tekenen. Roman’s eigen museum dat hij van kinds af aan beheerde, speelt in ‘de draad en de vliegende naald’ een centrale rol. De gerubriceerde mappen uit Roman’s nalatenschap zijn de bouwstenen van de roman.

Julia vraagt zich af op pagina 22:“Waarom moest je zo nodig van alles bewaren. Al die rommel uit het verleden. Dacht je misschien dat je nog iets toe te voegen had aan al die herinneringen”. Het onvermogen tussen moeder en zoon met elkaar te communiceren over de schrijnende gebeurtenissen van het verleden is evident.

Hoe om te gaan met het verleden, dat is een centrale vraag. Zeker wanneer het gaat om een zo precaire en intense recente geschiedenis als die van Polen. Julia wenste haar verleden zelf met zich mee te torsen, daar niet op terug te willen komen. Zij werd daarmee een gesloten burcht voor zoon Roman. Want er sijpelt toch een zekere wroeging door van de zoon wanneer hij zich in zijn laatste radio-interview uitlaat over de liefde van zijn moeder.

Het museum dat Julia de moeite waard lijkt, is een tempel over scheuren in de geschiedenis, de scheuren waarin van alles lijkt verdwenen; de mensen, hun vragen en verhalen. De buurvrouw die doorlopend de namen van overledenen prevelt is zo’n getuige van wat gebeurd is.

De draad en de vliegende naald is zo’n geschiedenis over een vergeten scheur in de Pools-Joodse geschiedenis. Van de bouw van het symbool van de communistische repressie het Cultuurpaleis te Warschau tot de staatsgestuurde verdrijving van Joden in 1968, de opstand van de Solidarnosc-beweging. Met zevenmijlslaarzen wandelt Verschoor door de recente, schrijnende, geschiedenis. Zij laat ons een ontroerend portret achter van Julia en Roman. Een boek van afwezige vaders en ongeuite, en niet simultaan geuite, liefde. “De liefde als zodanig bestaat niet” concludeert Roman zelfs op een vraag in het radio-interview. Dat interview is een sleutel van deze roman. Eigenlijk net als het observatievermogen van de zwerfhond, of het sprookje van de schoenlapper. Verschoor tipt even aan het magisch realisme met haar stijlvormen.

Roman wilde juist geen scheuren in de geschiedenis intact laten: “Ik heb een kind gebaard die helemaal geen scheuren wilde, een kind dat alles meesleepte naar zijn hol om aan God weet wie God weet wat voor verhalen te kunnen vertellen.” Beklaagt zijn moeder zich.

Met ‘Wonderschoenen 1943-16’ keert Julia terug naar het verleden. Met twee brieven uit de map ‘Zelaznastraat 1998-16’ eindigt de vertelling. In het zevende en laatste deel denkt Julia terug aan het grootste geheim, het onzegbare, de grootste pijn die zij bij zich draagt en waar ze nooit over kon spreken.

De zeven delen van het lichaam die in Verschoor’s boek ‘bezongen’ worden zijn ontleend aan de Membra Jesu Nostri van Buxtehude: Tot de voeten, tot de handen, tot de knieën, tot de zijde, tot de borst, tot het hart, tot het gezicht. Het valt met die wetenschap niet mee om Roman Nowak nog los te zien van de ‘lijdende Christus’. Het verhaal van zoon Roman en Julia is slechts één verhaal temidden van vele nog onvertelde pijnlijke lotgevallen die in de scheuren van de Poolse geschiedenis zijn verdwenen. Een waardig requiem.

Dit bericht werd geplaatst in Literatuur. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s