Herinneren voor altijd

Vandaag is het Holocaust Memorial Day. Tijd om stil te staan bij de laatste grootscheepse herdenking van de holocaust in Polen in het kader van de 60-jarige bevrijding van Auschwitz in 2005.

In Warschau zijn ondertussen de voorbereidingen voor de opening van een museum van de geschiedenis van de Joden in Polen in volle gang.  Precies 70 jaar na de Getto-opstand in Warschau (1943) staat de officiële opening gepland. ‘The museum of the history of the Polish Jews’ kent een lange aanloop. Tijdens de 60-jarige herdenking van de bevrijding van Auschwitz werd door toenmalig president Kwasniewski en oud-minister Bartoszewski al op het belang gewezen van de komst van dit museum. De bevrijding van Auschwitz wordt ieder jaar herdacht op 27 januari. (Onderstaand artikel werd in Biuletyn 1,2005, gepubliceerd)

Auschwitz zestig jaar bevrijd: Herinneren voor altijd

Het decor was een witte wereld in een snijdende kou. Bij temperaturen van min zeven graden en gestaag neerdwarrelende sneeuw herdacht de wereld dat het vernietigingskamp Auschwitz- Birkenau zestig jaar geleden werd bevrijd door het Rode Leger. Stilstaan bij en het hoofd buigen voor hen die vermoord zijn, en  realiseren tot welke gruweldaden de menselijke geest in staat is. ‘Alsof de doden hier nog schreeuwen’.

Hoe moeilijk het is om over Auschwitz te schrijven. De grond waar de nazi-Duitsers hun concentratiekampen lieten functioneren, is voor altijd verbonden aan één der allergrootste misdaden tegen de mensheid. De naam Auschwitz-Birkenau is een begrip, symbool voor het diepste kwaad. De wereld veranderde voorgoed sinds er een concentratiekamp Auschwitz-Birkenau was.

De Nederlandse media die in de dagen rondom de herdenking schreven, hadden het zelfde probleem. Die belichtten het vooral ook vanuit de vraag hoe een stad als Oświęcim ooit los kan komen van de druk, die het onuitwisbaar verleden met zich mee draagt. De aandacht richtte zich op trivialiteiten, bijvoorbeeld of er een discotheek gevestigd kon worden in Oświęcim of niet. Daarin voorbijgaand aan waar het om gaat: Het nieuws dat de bevrijding van Auschwitz-Birkenau alweer zestig jaar oud is. In de toespraken die hoogwaardigheidsbekleders hielden was veel meer te horen, vooral tussen de regels door, dan de kranten als nieuws brachten.

naakte arm in de kou

De president van de Russische federatie, Vladimir Poetin, probeerde een statement te maken over het terrorisme van de Tsjetsjenen. Ieder journaal en iedere courant pikte het beeld op van het emotionele kampslachtoffer, dat buiten het protocol om, na de woorden van de Israëlische president Moshe Katsav mocht spreken. Naakt stond zij daar in een vergelijkbaar snijdende kou, zestig jaar geleden. Naakt met haar onmachtige gevoelens, nu, tijdens de herdenking. Haar armen bloot in de koude, het Auschwitz-registratienummer in haar arm.

De navrante boodschap van Auschwitz zelf en de onbeantwoorde vragen, hoewel minder nieuwsgevoelig, kwamen krachtig naar voren in het ruim een uur uitlopende officieel programma. Het feit dat de geallieerden toekeken en niets deden is voor Auschwitz-slachtoffers een nog immer bijtende constatering. Respectvol en zonder onderbreken werd de herdenking vertoond door de NOS, in tegenstelling tot bijvoorbeeld CNN die door de uitzending heen becommentarieerde en het einde van de uitzending niet afwachtte.

Onheilspellend geluid
Het onheilspellende geluid van de stoppende stoomtrein en de openklappende deuren bij het perron van concentratiekamp Auschwitz Birkenau, markeren het begin van de plechtigheden.
W. Dabrowski, Pools minister van Cultuur, heet de overlevenden en hun nabestaanden, de bevrijders van het Rode Leger en de afgevaardigde officials welkom. Hij noemt concentratiekamp Auschwitz-Birkenau het grootste kerkhof ter wereld, een kerkhof zonder graven, de plek waar de as verspreid is van miljoenen mensen.
Dan neemt oud gevangene en oud-minister van Buitenlandse Zaken van Polen, Władysław Bartoszewski,  nr 4427,  het woord. In zijn emotioneel voorgedragen toespraak vroeg hij net zoals de president van Israël later deed, wat de geallieerden hebben gedaan om het te voorkomen.

 Emotionele toespraak van oud-minister     

Władysław Bartoszewski: “Als jonge Pool van 18 jaar stond ik in september 1940 voor de eerste keer op de appèlplaats in Auschwitz als gevangene nr 4427 tussen andere Polen. Studenten, leraren, advocaten, artsen, priesters, officieren, leden van verschillende politieke partijen en bonden. Ik heb nooit gedacht dat ik Hitler en de oorlog zou overleven. En ook niet dat Auschwitz de plaats zou worden van de uitroeiing van de Europese joden, mannen en vrouwen van alle leeftijden. In de eerste 15 maanden van deze vreselijke plaats waren wij Poolse gevangenen alleen. De vrije wereld was niet geïnteresseerd in ons lijden, ondanks de grote inspanningen van het verzet dat nieuws naar buiten te brengen. In de zomer van 1941 zijn duizenden gevangenen van het Rode Leger naar Auschwitz gebracht. En op hen en de Poolse gevangenen is voor het eerst Zyklon B uitgeprobeerd. Niemand kon zich voorstellen dat dit slechts een test was, een voorbereiding op de genocide. Dat gebeurde in de jaren 1942-1944. De bouw van de gaskamers en crematoria waren slechts technische elementen van deze duivelse onderneming. In Polen, het vaderland van Ben Goerion, Simon Peres, Isaac Singer, Arthur Rubinstein, Meachim Begin, is het centrum van de vernietiging van de joden gebouwd. Polen en Russen waren in Auschwitz-Birkenau untermenschen voor de Duitsers. Maar joden uit Frankrijk, Nederland, Oostenrijk, Griekenland, Bulgarije, Tsjechië en Slowakije, werden niet behandeld als untermenschen maar als wormen. De VS en Groot Brittannië wisten in 1942 precies wat hier gebeurde, dankzij verzetsman Jan Karski en via andere wegen. Geen enkel land heeft op de juiste manier gereageerd op de notitie van de Poolse minister van Buitenlandse Zaken. Hij riep de VN op om de Duitse misdaden niet alleen te veroordelen, en de daders te straffen, maar ook om de Duitsers de middelen te ontnemen en de genocide een halt toe te roepen.
Dat is niet gebeurd, niemand heeft geprobeerd die middelen te vernietigen, terwijl de helft van de toekomstige slachtoffers toen nog in leven was. Het enige initiatief was een korte verklaring van de geallieerden over de verantwoordelijkheid voor de genocide op de joden. In deze verklaring is Auschwitz-Birkenau niet eens met name genoemd. Daarin spreken de regeringen van de Europese landen zich uit over het gruwelijke lot van de joden in Polen, dat door de nazi´s tot een martelkamer van de joden werd. De laatste aanwezige voormalige gevangenen zullen in de komende jaren niet deel kunnen nemen aan de herdenking. Ze mogen geloven dat het lot van hun naasten van essentieel belang is voor het welzijn van alle mensen ter wereld, ongeacht hun etnische afkomst of geloof. We moeten het lot van deze gevangenen herinneren. Dat zal de nieuwe generatie verplichten om met elkaar samen te leven  met respect voor ieder mens en antisemitisme te bestrijden, en haat en minachting voor elkaar te bestrijden. Ik heb deelgenomen aan een aantal herdenkingen hier en in het buitenland, maar een herdenking zoals vandaag, zal nooit meer komen. We moeten de wereld de vraag stellen: Hoeveel van deze gruwelijke ervaring hebben we aan de latere generaties doorgegeven? Veel, maar niet genoeg. Als testament van de gevangenen moeten we een beslissing nemen over de bouw van een herdenkingscentrum. Op deze plek van ongelooflijke misdaad moeten we denken over verantwoordelijkheid, we moeten ons blijven herinneren wat gebeurd is. Aarde bedek mijn bloed niet, zodat mijn schreeuw hoorbaar zal blijven.” (laatste regel, fragment uit Job)

Paus roept op tot vrede
Na Władysław Bartoszewski nam  oud-minister Simone Veil (eerste vrouwelijke minister in Frankrijk)als Auschwitz-overlevende het woord. Na beide aangrijpende getuigenissen was het de beurt aan de presidenten van de verschillende landen, maar eerst volgde de voorgelezen verklaring van paus Johannes Paulus de Tweede.

Hij liet een verzoenende oproep tot vrede horen. De herdenking was niet bedoeld om haatgevoelens te uiten of oude wonden open te rijten. Het moest een eerbetoon aan de doden zijn: “Ik hoop dat deze gebeurtenis een bron van spirituele verrijking zal blijken voor alle Europeanen.” De paus liet weten voor alle getroffenen uit alle landen te hebben gebeden en hij had ze aanbevolen in de Genade Gods: “Ik blijf bidden in de hoop dat uiteindelijk het respect voor de menselijke waardigheid zal zegevieren, en iedereen in vrijheid naar de waarheid kan zoeken, morele normen kan aanhouden en de wet kan naleven onder menswaardige omstandigheden. Uit de onbeschrijflijke manifestatie van het kwaad mocht ook blijken dat de overlevenden het lijden konden doorstaan en liefde tonen; voor medegevangenen en zelfs voor hun beulen. In de afgrond van de haat zal de liefde overwinnen. De getuigenis van Auschwitz mag niet vergeten worden, zij moet blijven prikkelen en tot vrede oproepen.”

president Kwaśniewski roept op tot bouw museum over geschiedenis van Joden in Polen

Aleksander Kwaśniewski, president van Polen: “We moeten praten, herinneren en schreeuwen dat hier de hel op aarde was. Hitlers fabrieken des doods werden in koelen bloede opgezet. Met veel enthousiasme vervulden gehoorzame beulen hun taken. Daardoor rookten de schoorstenen van de crematoria zonder ophouden. Nog steeds kunnen we niet vergeten dat mensen dit andere mensen hebben aangedaan. Deze plaats laat in al haar verschrikkingen zien wat het nazisme was.” De Poolse president stond ook stil bij het Auschwitz voor de doodsfabrieken operatief waren: “Kort na de aanval op Polen werd op bevel van Himmler het concentratiekamp Auschwitz gebouwd. Al in juni 1940 kwamen de eerste Poolse politieke gevangenen aan. In het eerste jaar van Auschwitz  leden daar 17.000 Polen. De jaren daarna werden er nog meer Polen opgesloten. Daaronder waren bijzondere mensen als Tadeusz Borowski, Seweryna Szmagłewska, Bronisław Czech, Xawery Dunikowski,
Jozef Cyrankiewicz, Władysław Bartoszewski, , Stefan Jaracz, Jozef Szajna en August Kowalczyk.”
Kwaśniewski vervolgde zijn rede met te zeggen dat Auschwitz het grootste Europese kerkhof is, waar de as rust van 1,5 miljoen mensen van 25 nationaliteiten: “Het gruwelijkste lot trof de joden, Auschwitz is het symbool van de shoah bij uitstek. In Auschwitz, Belzec, Chelmno, Majdanek, Sobibor en Treblinka zijn op grote schaal en met zorgvuldigheid 3 miljoen joden door de nazi´s vermoord. Ook de Roma zijn door de uitroeiing getroffen. Met beklemd hart, vol pijn, bewijzen we eer aan de slachtoffers van Auschwitz. Ons, Polen, dwingt deze plek tot nadenken over al het lijden, maar ook over de standvastigheid van ons volk dat van de eerste tot de laatste dag de bezetter bestreed. We denken aan het leed van onze naasten en onze bijzondere band met het joodse volk. De shoah van de nazi´s betekende het einde van de wereld die de Polen en de joden in dit land samen hadden geschapen. De joden wonen hier al 800 jaar. Ze vonden hier een klimaat van tolerantie en vrijheid. Vele generaties Poolse joden droegen bij aan de intellectuele, culturele en economische ontwikkeling. Ze hadden een grote inbreng in onze gezamenlijke geschiedenis, waarbij ze ook de Poolse invloeden en ervaringen benutten. Dat zal ook blijken uit het museum van de geschiedenis van de Poolse joden dat in Warschau gebouwd wordt. Op deze dag kunnen we ook Poolse helden gedenken die in de oorlog een voorbeeld van solidariteit met de joden waren. De leden van de raad voor de jodenhulp Żegota. Irena Sendler die duizenden joodse kinderen het leven redde, Jan Karski die als eerste informatie over de shoah aan de geallieerden doorgaf. Ook Henryk Sławik, de Poolse Wallenberg, die duizenden joden van de nazi-misdaadmachine redde.”
Tot slot dankt Aleksander  Kwaśniewski het Rode Leger, 20 miljoen mensen van de volkeren van de sovjet Unie verloren hun leven. Hij waarschuwt voor pogingen de geschiedenis te vervalsen. In de beschaafde landen moeten zij die dat proberen, gestraft worden in hun pogingen het bestaan van Auschwitz en de gruwelen te ontkennen. Hij wenst een wereld waarin het woord mens altijd ‘trots’ klinkt.

strijd tegen het fascistische monster

Vladimir Poetin, president van de Russische Federatie, legde vooral een politiek accent in zijn toespraak: “Men zegt dat de tijd al de wonden heelt, en dat is ook zo, maar roept alles wat hier gebeurde zestig jaar na de bevrijding ervan nog steeds afschuw en verontwaardiging op. Het is niet te begrijpen en te bevatten dat mensen tot zulke wreedheden in staat zijn en zich met universele waanzin kunnen inlaten. We kunnen ons niet neerleggen bij het feit dat dit gebeurd is. Hier op deze grond doordrenkt van bloed en de as van de slachtoffers van het nazisme zien we hoe de toekomst eruit zag die het Derde Rijk in gedachten had voor het geciviliseerde Europa. Hier op deze gemartelde grond moeten we luid en duidelijk zeggen dat elke poging om de geschiedenis te herschrijven teneinde de slachtoffers en de beulen, de bevrijders en de bezetters op één lijn te zetten immoreel en onaanvaardbaar zijn voor allen die zichzelf als echte Europeanen beschouwen.”

Hij maakt vervolgens de brug naar alle concentratiekampen ter wereld, alle martelingen. Het hoofd gebogen voor de slachtoffers. Opvallend is dat hij –Poetin- eer bewijst aan de geallieerden die ‘de ruggengraat van het fascistische monster braken’. Een eerbewijs aan het Rode Leger dat 600.000 soldaten offerde voor de bevrijding van Polen, volgt daarna. De prijs die de Sovjet Unie betaalde in de tweede wereldoorlog met 27 miljoen slachtoffers was enorm. De Russische president gaat in op de mei-feestelijkheden in Moskou dit jaar, en doet zijn door sommigen  bekritiseerde opmerkingen over terrorisme: “Zoals er geen goede of slechte nazi´s waren, zijn er geen goede of slechte terroristen.”

Alsof de doden hier nog schreeuwen

Het slot in de reeks toespraken was voor de Israëlische president Moshe Katsav. Hij hield een rede vol gebruik van metaforen: “Auschwitz Birkenau is de gruwelijkste plek in de geschiedenis der mensheid. Hier in Birkenau , het grootste massagraf van het joodse volk, zien we gaskamers en crematoria. We zien de barakken, de hekken, de wachttorens. Het eindstation van de treinen die de gedoemden hierheen voerden, vanuit alle hoeken van Europa naar brandende ovens. Het is alsof je de doden hier nog hoort schreeuwen. Duizenden mensen die in doodsangst uit de wagons stroomden, ten prooi aan een satanisch plan van de modernste technologie. Dag en nacht pleegden de Duitsers genocide met industriële precisie. Een moordfabriek voor de uitroeiing van ons volk in Europa. Dit gebeurde in Auschwitz-Birkenau, de hoofdstad van dit rijk des Doods. Het gebeurde in Majdanek, Treblinka, Sobibor, Chelmno Belzec en tal van andere plaatsen. Als ik de grond van die concentratiekampen betreed voel ik me overweldigd, ben ik bang dat ik loop over de as van de slachtoffers in de bodem van Europa. Ik ben bang dat in de rivieren van Europa het bloed van de slachtoffers van de shoah stroomt. Hier in Auschwitz rijst een kreet van afschuw op uit het diepst van je ziel. En toch is er nog een sprankje trots. Het joodse volk is uit de as van het concentratiekamp herrezen als een brandijzer dat uit het vuur wordt gehaald. We zijn teruggekeerd naar ons vaderland. Drie uur vliegen hier vandaan hebben we ons vaderland opnieuw gesticht, maar het kwam te laat voor hen die hier zijn vermoord. We zijn een trots en vastberaden land dat naar de toekomst kijkt. Onze sterke banden met de naties wier leiders hier vandaag staan, zijn een symbool van troost en een grondslag voor onze veiligheid. Het joodse volk is niet en onder gegaan aan de vernietiging, het lijden, de ballingschap, de verdrijving en de grootste tragedie van allemaal, de shoah…Jullie martelaren van de shoah voor wie de staat Israël te laat kwam, jullie zijn de burgers die ons vaderland verloren heeft. De wereldleiders zijn verzameld op de plaats die voor jullie een hel was, om jullie te gedenken.”

Waarschuwing tegen nieuw antisemitisme

Ten slotte een beklemmende waarschuwing:  “In Auschwitz zijn meer dan een miljoen joden vermoord. Allemaal zonen en dochters van uw landen, van uw staat. We weten dat Europa in de greep was van het Duitse nazi-regime, maar we weten ook dat in Europa een hevig antisemitisme woedde, waardoor de joden kansloos waren en zonder hoop. Er was een sfeer van racisme en haat. In Europa, het hart van de beschaving, viel één natie de andere aan met de bedoeling dat volk van de aardbodem weg te vagen. De genocide was het werk van een volk dat wetenschappers en musici van naam heeft voortgebracht. Veel naties wisten dat er gemoord werd maar bleven onverschillig. De wereld wist van de jodenvernietiging maar zweeg. De weigering van de geallieerden om de kampen te bombarderen en de spoorwegen daarheen te vernietigen leidde tot de dood van nog meer joden. Ook dit blijft een schandvlek op het voorhoofd van de mensheid. En na zestig jaar neemt het antisemitisme weer toe in Europa. Heeft het afschrikwekkende voorbeeld van de shoah aan kracht ingeboet? Het antwoord ligt bij de leiders van Europa, bij de leraren en de historici, het ligt in onze handen.”

Dit artikel verscheen in Biuletyn 1, 2005

Dit bericht werd geplaatst in Biuletyn, EK 2012, Krakow. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s