De sociaal realistische droom van Stalin in Polen: Nowa Huta

-KRAKAU-

Nowa Huta: Sociaal-Realistische ‘modelstad’ naast Krakau

 Nowa Huta is de verbeelding van het Socialisme van Josef Stalin in een pure, elementaire vorm. De planmatige aanleg van een nieuwe stad bedoeld voor de ‘modelburger’ van de socialistische heilstaat. Krakau zag Nowa Huta verrijzen in de vroege jaren ’50, een ode aan de Sovjet-architectonische doctrine van overzichtelijkheid, pragmatisme en betonnen eentonigheid.  Anno 2012 een decor om terug te keren naar vervlogen communistische tijden. De gigantische, door Poolse arbeiders na stug doorzettingsvermogen gerealiseerde, Arka Pana getuigt van een vroege overwinning op het Sociaal Realisme, daarmee symbool voor Polen’s strijd tegen het communistisch bewind.  

Nowa Huta, (de ‘nieuwe hoogovens’) is een wijk die op 12 kilometer oostelijk van de Oude Stad van Krakau ligt. Nowa Huta was bedacht en gebouwd als ‘modelstad’ uit het Sociaal Realisme.  Als een compleet van de grond af, volledig nieuw, gebouwde, stad is het één van de zeer weinigen in zijn soort. Dat maakt Nowa Huta zo uniek. De enorme staalfabriek zorgde voor werkgelegenheid, de woningen voor het proletariaat van Nowa Huta werden in de direct omliggende omgeving gesitueerd. Met deze fabrieksmoloch industrialiseerde Krakau, waar indertijd voor ongeveer de helft van Polen’s behoefte aan staal en ijzer werd geproduceerd. De grootste hoogovens van Europa.

 Een grijze betonnen woestenij, zo laat Nowa Huta zich wel omschrijven. Toch werd Nowa Huta op de toeristische kaart gezet in het afgelopen decennium met retro-communistische tours door deze omvangrijke stadswijk; geheel toepasselijk in een oude trabant.

Crazy guide communism tours brengt je terug naar die grijze tijd van het onversneden vijftigerjaren-communisme. Een realiteit die diametraal op de beleving van het historische Middeleeuwse Krakau staat. In de oude rammelkast, scheur je letterlijk terug in de tijd, in een teletijdmachine naar de communistische periode van Polen.

De ‘werkende klasse’ van Nowa Huta kreeg haar eigen fabriek en woonwijk. Tegenwoordig is het de grootste buitenwijk van Krakau.  Grijze betonnen flats die er voor zorgen dat je gauw het spoor bijster raakt in de betonnen jungle. Nowa Huta was bij de aanleg reeds berekend op 100.000 bewoners. Brede driebaanswegen, ruim opgezette parken, kunstmatige meertjes. Alles volgens de rigide architectonische eisen van het Sociaal Realisme van de Sovjet-Unie. De eerste functionele appartementengebouwen werden uit de grond gestampt vanaf 23 juni 1949; een in de muur aangebrachte plaquette aan ulica Mierswy 14 herinnert nog aan de start van dit Sovjet-realistische ‘hoogtepunt’ in de Europese architectuur.

De Plac Centralny, nu plac Ronald Reagan in Nowa Huta

De Plac Centralny die ooit naar de gevreesde Stalin was vernoemd vlak na de aanleg omstreeks 1950, werd in 2004 officieel omgedoopt tot plac Ronald Reagan. Een ironische, ietwat geforceerde, knipoog naar het einde van het communisme. Hoewel velen nog gewoon aan Plac Centralny refereren. Op dit weidse typisch communistische plein zie je de Sovjet-systematiek van stedenbouw terug. Straten vernoemd naar Lenin en de Cubaanse revolutie werden na de val van het communisme hernoemd naar de paus en naar generaal Władysław Anders.

Nowa Huta was zoals hierboven geschreven een uniek experiment van stedenbouwkundige planning in het communistisch tijdperk. Er is geen ander voorbeeld in Europa te vinden van een stad die zo volkomen gebouwd werd volgens de sociaal-realistische opvattingen. In 1949 begint een team van stedelijk architecten onder leiding van Tadeusz Ptaszycki aan de enorme klus. Het stadsontwerp doet sommigen zelfs denken aan de opzet van het St. Pietersplein in Rome of de ideeën van Hausmann voor Parijs. Compact, opgesteld volgens strakke lijnen en indelingen. Het stadsontwerp van Nowa Huta is gebaseerd op de helft van een klassieke Renaissancestad. De straten komen evenwijdig vanuit het centrale ‘punt’ van de stad, in dit geval Plac Centralny, zoals de spaken uit het midden van een fietswiel komen. (zoals in Parijs het geval is vanuit de Arc de Triomphe) Deze spaken, of liever gezegd wegen, zijn onderling verbonden en vormen gezamenlijk een web. In Nowa Huta gaat het om een half fietswiel weliswaar. Het feit dat Nowa Huta vanaf het allereerste begin volgens de architectonische voorschriften van het sociaal realisme kon worden gebouwd onderscheidt het van andere steden of stedenbouwkundige ontwikkelingen uit hetzelfde tijdvak.

Het stratennetwerk volgens een strak patroon in Nowa Huta

Net zoals Stalin dol was op de grote Amerikaanse gebouwen die hij plagieerde en nog groter wilde, inspireerde ook de stedelijke opzet uit de jaren ’20 van een stad als New York hem. Eenheden met 5 tot 6.000 inwoners die gezamenlijk districten vormden van ongeveer 15-20.000 inwoners. Met in die buurten voldoende winkels, horeca, scholen en kinderopvang. De aanplant van voldoende groen was volgens de communistische stadsplanners van het grootste belang. Een combinatie van beton en groene perkjes, Nowa Huta is nu nog steeds de wijk met het meeste groen.

 De Arka Pana De ironie van de geschiedenis is een begrip dat van toepassing is op Nowa Huta. Ontworpen als de Sovjet-communistische modelstad bij uitstek, werden de katholieke wortels van de ‘arbeiders’ nooit de kop ingedrukt. Na een 28 jaar lange strijd (om toestemming en de realisatie van de bouw) werd Nowa Huta’s eerste kerk, ingezegend op 15 mei 1977. De massieve Kościół Arka Pana (de Ark van de Heer) was een feit. Het symboliseert de strijd die Polen voortdurend voerde tegen de communistische machthebbers om hun katholieke geloof te mogen belijden. In de jaren ’80 speelden de Vladimir Lenin Steelworks een grote rol in de stakingen van Solidarnosc. De Arka Pana werd steen voor steen opgebouwd door de Poolse arbeidersklasse van Nowa Huta. De eerste hoeksteen van de Arka Pana werd in 1969 gelegd door de toenmalige Kardinaal Karol Wojtyla die 9 jaar later uitgeroepen zou worden tot Paus Johannes Paulus de Tweede. Noach’s ark was de inspiratiebron voor deze enorme kerk waarin allerlei opvallende relikwieën terug te vinden zijn, waaronder een standbeeld van Christus niet aan het kruis maar op weg naar de hemel, en een beeld gemaakt van 10 kilogram granaatscherven afkomstig uit de slag om Monte Cassino.

 

Overige bezienswaardigheden  Tot de bezienswaardigheden van Nowa Huta, behoort verder nog het Teatr Ludowy het avantgardistische theater dat opvallende producties maakt in samenwerking met de drop outs van de samenleving, en het Nowa Huta museum (waar oook toeristische informatie verkrijgbaar is) Het Jan Matejko landhuis in het oorspronkelijke dorp Krzeslawice, herinnert aan de bekende schilder. Matejko kocht het landhuis in 1876 als een verblijf voor weekendretraite uit het drukke Krakau. Hier maakte hij de meeste van zijn schilderwerken. Het interieur en persoonlijke bezittingen van Matejko herinneren aan die periode. Matejko’s bekendste werk is ‘de slag om Grunwald’. Zie ook de plac Jana Matejki en het Pomnik Grunwaldzki (Grunwald monument) tegenover de Barbakan.

Het kleine dorpje Mogiła werd in 1973 geürbaniseerd door het uitdijende Nowa Huta. In dit plaatsje zijn nog twee oude kerkjes te vinden: de St. Wenceslas-kerk en het bijbehorende Cisterciënzer klooster, en de St, Bartholomeus-kerk.

 Milieu en uitstoot giftige stoffen De staalfabriek van Krakau zorgde in haar meest actieve periode voor een forse aantasting van het milieu. Op haar hoogtepunt, in de jaren ’70, produceerde de toen nog naar kameraad Vladimir Lenin vernoemde fabriek, 7 miljoen ton staal per jaar. 40,000 arbeiders waren in dienst bij de Nieuwe Staalwerken. De enorme smog bleef boven Krakau hangen en had een nadelig effect op de gezondheid van haar inwoners en op de kwaliteit van de middeleeuwse gebouwen en monumenten. Na het terugbrengen van de productie van de Sendzimir Steelworks zoals de staalfabriek van Nowa Huta tegenwoordig heet, is de lucktkwaliteit van Krakau verbeterd. In 2004 werd Sendzimir Steelworks overgenomen door Mittal, de Indiase staalproducent.

Dit bericht werd geplaatst in Krakow, Uncategorized. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s