Hans Memling’s ‘Het laatste oordeel’ in Gdansk

Meesterwerk uit de ‘Lage Landen’ in nationaal museum Gdańsk

Image

Een schilderij met internationale allure, een vroeg renaissancistisch meesterwerk. Geroemd om de gedetailleerde verfijnde schildertechniek. Een kunstwerk met roerige geschiedenis waarin het keer op keer geroofd werd en verplaatst. Standplaats van het schilderij is Gdańsk, Hanzestad, en zeehavenstad in Noord Polen. De tot de Vroeg Nederlandse schilderkunst gerekende Hans Memling heeft het gemaakt in de 15e Eeuw te Brugge. De titel voor de triptiek is ontleend uit Openbaringen 20: ´Het Laatste Oordeel´.    

Het onbetwiste meesterwerk van Hans Memling hangt in het nationaal museum van Gdańsk. Het is er de topattractie die gelijk na binnenkomst niet te missen valt. Imponerend in haar afmetingen, 2 meter 23 bij ruim 3 meter, en bol van christelijke symboliek. Het is het enige werk in Poolse musea van de tussen 1464-1494 in Brugge werkende en levende kunstenaar. Het schilderij werd in de Napoleontische periode van Gdańsk meegenomen naar Parijs, door de Pruisen later weer veroverd en naar Berlijn overgebracht. In 1817 keerde het doek terug na eigendomsaanspraken naar het toenmalige Danzig. In WOII door de nazi´s opnieuw ontvreemd en naar deelstaat Thuringen gevoerd. Vervolgens buitgemaakt door de Russen tijdens de bevrijding van Europa, en zo geraakte het kunstwerk  in Sint Petersburg (toenmalig Leningrad) waar het tentoongesteld werd in de Hermitage. In 1956 keerde het werk van de Vlaamse meester, na grondige restauratie in Warschau, weer terug op haar stek in Gdańsk.

De in Seligenstadt, vlakbij Franfurt am Main, in de streek Laag Rijnland te Duitsland, geboren Memling vertrok al jong naar Brussel naar leermeester Rogier van der Weijden. Vanaf 1464 vestigde hij zich in Brugge waar hij zij actieve leven werkzaam was tot aan zijn dood in 1494 als aanzienlijk en gefortuneerd burger van Brugge. Waar hij begraven werd op het kerkhof van de St. Gilliskerk.

Werk en stroming

Hans Memlings´ (ook bekend als Jan Memlinc) andere hoofdwerken hebben een plekje in niet de minste musea ter wereld; Het mystiek huwelijk van de heilige Catharina bevindt zich in the National Gallery te Londen en de triptiek De wederopstanding van Christus in het Louvre te Parijs.

Met Memling bereikt de Vlaamse paneelschilderkunst tijdens de Bourgondische periode een hoogtepunt. Die schilderkunst kenmerkt zich door het beschilderen van meerdere panelen naast elkaar en gebruikmaking van de olieverftechniek. Samen met tijdgenoten uit de 15e eeuw als Jan van Eijk, Rogier van der Weijden, Hugo van der Goes, Dierc Bouts,  en Gerard David maakte Memling deel uit van wat later de Vlaamse Primitieven of ook wel de Vroege Nederlandse schilderkunst werd genoemd. Lange tijd werd Het laatste Oordeel overigens aangezien als schilderij van Van Eijk

Het onderwerp ´Laatste Oordeel´ is welbekend in de Middeleeuwse kunst. Met de bijbel als bron legden de Zuid-Nederlandse kunstenaars veel symbolen en iconen in hun schilderwerken, geënt op Bijbelse voorstellingen en dan met name de Openbaringen van Johannes. Voor liefhebbers van contemplatieve kunst biedt Memling een hele trukendoos aan symboliek. Tegelijk is dat de meest gehoorde kritiek op Memlings werk : technisch is het uiterst geraffineerd en gaaf, maar in thematiek statisch en algemeen.

 Bewogen geschiedenis 

Het schilderij  kent zoals gezegd een bewogen historie. Oorspronkelijk kreeg Memling de opdracht van Angelo Tani in 1467. Tani was het hoofd van de Brugse tak van de bank van de de Medici´s. Het was pas gereed in 1473 toen Tani´s opvolger Tomaso Portinari (bekend van het Portinari-altaarstuk van Hugo van der Goes uit 1474-1478, hoogtepunt in de Vroeg Renaissance)al op die bankierspost in Brugge terecht was gekomen. Het altaarstuk was bedoeld voor de kerk van Badia Fiesolina in Florence maar bereikte nooit haar bestemming. In de oorlog die heerste tussen Engeland en de Hanzesteden werd het Bourgondische galjoen St Matthew, gehuurd door de Italianen voor het transport, in het Kanaal overvallen door de Poolse kapitein Paweł Beneke met zijn schip ´Piotr z Gdanska´. Dit gebeurde op 27 april 1473. De bezittingen werden verdeeld en ´Het Laatste Oordeel´ werd getransporteerd naar de St. Mariakerk midden in Gdańsk. Het werd geplaatst in ´s werelds grootste bakstenen kerk, aan een pilaar naast de St. George´s kapel. (Tegenwoordig hangt nog een kopie van ‘Het laatste oordeel’ in de Mariakerk)

 Het laatste oordeel, in detail

Het laatste Oordeel herbergt een veelheid aan symbolen, kent een overzichtelijke compositie en draagt een duidelijke morele boodschap aan de mensheid uit.

Wat het eerst in het oog springt, is de centrale Christus figuur op de middelste van de drie panelen, gezeten op een cirkelvormige constructie, die volgens commentaren de regenboog voorstelt en het teken van Gods Genade zou zijn. Mij vallen de doorboorde voeten als identificatie van de Christusfiguur het meest op. Het rode gewaad staat voor het vergoten bloed. Jezus Christus die geleden heeft aan het kruis te Golgotha voor alle mensen. Memling laat ter rechterzijde van Christus een dreigend zwaard verrijzen, een olijftak aan de linkerkant. Engelen dragen een kruis, een geselpaal met gesel, de doornenkrans, hamer en pinnen. Voor de goede verstaander is het duidelijk dat hiermee de gebeurtenissen vooraf aan Pasen worden uitgebeeld. Christus wordt geflankeerd door de twaalf apostelen. Boven Christus zijn drie gloedvolle cirkels geschilderd die het Licht representeren. In het neoplatonisch denken dat de Middeleeuwen typeert en waarin een symbiose tussen Christendom en Griekse denkers tot wasdom kwam, staat dit voor God of het Goddelijke. Ter vergelijking: in de vroegere Middeleeuwse stroming van de Scholastiek, staan  stalenkransen afgebeeld boven goede personen.

De apostelen in slagorde, als ware een adviesraad over Goed en Kwaad. De aartsengel Michaël draagt een weegschaal in zijn handen die beslist over bestemming hemel of hel. De schaal met de verdoemde slaat niet door naar beneden, het Goede weegt zwaarder en geeft de doorslag. Dit in tegenstelling tot een schilderij van Van der Weyden met dezelfde voorstelling. Het getuigt van de Augustijnse opvatting van Genade die Memling in zijn versie van Het Laatste Oordeel verwerkt. Kwaad wordt daarmee gelijk gesteld aan lichtzinnigheid en leegte.

 Gouden licht vs. gapende afgrond

Achter de hemelpoort op het linkerpaneel gloort een gouden licht. Petrus verwelkomt de hemelgangers die naakt maar toch heel kuis verbeeld de gang omhoog naar de poort maken. Devote gelatenheid op de gezichten. De poort is vormgegeven als een realistische Gotische poort met imaginaire gebeeldhouwde voorstellingen uit de Openbaringen. Vooraan vlakbij  de poort is een bisschop te herkennen aan zijn witte mijter. De kerkelijke hiërarchie wordt bepaald door de aan het hoofd staande paus, herkenbaar aan zijn goudroden gewaad. Het opnieuw aankleden symboliseert het gereed maken voor de Bruiloft van Christus met de gemeente (zie de betekenis van het Bijbelboek Hooglied)

Planten en bloemen groeien in de aarde waar de wachtrij voor Petrus staat. Stuk voor stuk dragen ze betekenis met zich mee, het viooltje voor nederigheid en ascese, een madeliefje voor bescheidenheid, een paarse akelei voor het lijden, een oranje lelie voor het bloed van de martelaren in naam van Christus.

Aan de andere kant op het rechterpaneel een verschroeide gapende zwarte afgrond waarin van bovenaf naar beneden de tot de hel veroordeelden tuimelen. Hun lichamen in bochten gewrongen, expressies van verslagenheid en wanhoop en pijn, armen en handen die vertwijfeld uitsteken. Oplaaiend vuur op de achtergrond. Aandacht verdienen de beeltenissen van duivels gecreëerd door Memling. Er zijn er met vleugels van motten, met vleugels van vleemuizen (zwarte magie)  en de snuit van een beer (de beer staat voor lust ), een rode beer belichaamt de vraatzucht, één der duivels is getooid met pauwenstaart (trots), de aapduivel portretteert een scala van zonden van roddel en achterklap tot onkuisheid.

 Betekenis

 Vanuit de deugden aan de ene kant en de verzameling zonden aan de andere, betoogt Memling dat de mens een vrije keuze heeft om voor het Goede of het Kwade te kiezen. Aartsengel Michaël spreekt uiteindelijk het eeuwigdurende oordeel uit en daarin leggen de stervelingen verantwoording af voor hun leven. Goed leven is niet voldoende, de Genade Gods staat of valt bij de centrale Christus figuur. De drie gouden ringen duiden op de heilige Drie-eenheid God-Christus-Heilige Geest. De Vroeg -Nederlandse schilderkunst legde samen met de Italiaanse Renaissancekunstenaars de basis voor de moderne Europese schilderkunst. Memling behoort bij die eredivisie van niet vergeten Nederlandse kunstenaars. Zijn werken, doorspekt van Bijbelse geloofsbetekenis en met een flinke dosis Italiaanse invloeden, laten verleiden en nodigen uit tot een queeste naar andere Vroeg Nederlandse werken. Een bij het grote publiek minder bekende, maar invloedrijke kunststroming, uit de Lage Landen. Memlings  kunstwerken vonden stuk voor stuk hun weg naar toonaangevende kunstgalerieën in Europa en de Verenigde Staten. (Het Prado museum in Madrid, Het Uffizi te Florence, het Louvre in Parijs, The National Gallery in Londen, the Metropolitan museum of Art in New York, het is maar een greep. Behalve de reusachtige triptieken schilderde Memling onder andere  miniatuurportretten van ongeëvenaarde kwaliteit. Het Memlingmuseum te Brugge (het middeleeuwse Sint Jans hospitaal), bezit een rijke collectie Memling-panelen en de beroemde Ursula-schrijn, een late Memling) In het meer dan welke Poolse stad zo overduidelijk met de Europese geschiedenis verklonken, Gdańsk, zetelt Het Laatste Oordeel  machtig in het muzeum Narodowe.

Dit artikel verscheen in Biuletyn nr. 6 van 2004

Dit bericht werd geplaatst in Biuletyn, Gdansk, Kunst. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s