Oost-Europa onder Stalin’s ijzeren vuist, hoe het Stalinisme Oost-Duitsland, Hongarije en Polen inlijfde

Eerbetoon aan de grote Leider. Door Sovjetrealistische kunstenaar Koegatsj Netsjitaljo Tsyplakov, 1950. In het Drents Museum te Assen was afgelopen winter een tentoonstelling over de Sovjet-mythe.

Eerbetoon aan de grote Leider. Door Sovjetrealistische kunstenaar Koegatsj Netsjitaljo Tsyplakov, 1950. In het Drents Museum te Assen was afgelopen winter een tentoonstelling over de Sovjet-mythe.

Anne Applebaum: IJzeren Gordijn- de inlijving van Oost-Europa 1944-1956

Ze is getrouwd met de Poolse minister van buitenlandse zaken, Radosław Sikorski, voor haar boek “Gulag a history” ontving ze in 2004 de prestigieuze Pullitzer-prijs. Anne Applebaum rondde een nieuw omvangrijk project af en publiceerde “Iron Curtain. The crushing of Eastern Europe 1944-1956”. Vertaald in het Nederlands en vanaf dit voorjaar verkrijgbaar: “IJzeren Gordijn, de inlijving van Oost Europa”.

De Pullitzerprijs-winnares dook na haar bejubelde boek over de Goelag opnieuw in de geschiedenis van het Stalinisme en schreef nu over het lot van de Oost-Europese landen die na de ‘bevrijding’ door de Sovjet-Unie in het Sovjetgareel werden gebracht in de jaren 1944-1956. Ze koos voor haar omvangrijke studie van het Oost-Europa in de stalinistische periode drie landen waarop ze zich specifiek richtte: Oost-Duitsland, Hongarije en Polen. Omdat deze landen zoveel van elkaar verschillen. Oost-Duitsland maakte deel uit van nazi-Duitsland, Oostenrijk-Hongarije de dubbelmonarchie was lange tijd een machtsfactor in Europa totdat Hongarije tweederde van haar grondgebied moest afstaan na de Eerste Wereldoorlog. Polen tenslotte, een land dat pas in het interbellum weer een zelfstandige staat was nadat het 120 jaar lang van de landkaarten was verdwenen en onderverdeeld raakte bij  Pruisen, Rusland en Oostenrijk. Applebaum gebruikt overigens consequent de term “Oost-Europa”, een historische aanduiding in haar opvatting.

img016 Zij beschrijft hoe Stalin/de Sovjet-Unie de landen onder zijn invloed bracht en onderworpen maakte aan totale controle. Toch wel het eruit springende kenmerk van totalitaire staten, dat ze alles zoveel mogelijk willen controleren. Dit gebeurde aanvankelijk nog enigszins subtiel. In Polen mochten nog vrije verkiezingen gehouden worden, maar allengs nam de agressie en de ijzeren houdgreep van de communistische regimes toe. Jeugdorganisaties werden opgericht om van jongsaf aan te indoctrineren met het communistisch vooruitgangsgeloof in de toekomstige heilstaat. De ruimte voor kerkelijke organisaties werd steeds krapper. De invoering van de vijfjarenplannen in de economie, het beperken van de private sector. De politieke machtsspelletjes, de intimidatie en het geweld dat bruusk gebruikt werd om politieke tegenstanders uit te schakelen. Het vervalsen van verkiezingsuitslagen in bijvoorbeeld het Polen van 1947. Applebaum geeft niet zo zeer verklaringen voor wat allemaal in die Stalinjaren plaatsvindt, maar beschrijft stuk voor stuk waar wat gebeurde en op welke wijze het communisme de greep op en totale controle over de volkeren van Oost-Duitsland, Hongarije en Polen wilde uitbreiden. Stalin’s ijzeren vuist modelleerde de Poolse, Oost-Duitse en Hongaarse samenlevingen steeds meer en onwrikbaar naar het totalitaire evenbeeld de Sovjet-Unie.

De Coloradokever

In het Oost-Europa van na de oorlog sloeg in de jaren ’50  een plaag toe die wij ook in Nederland aan den lijve hebben ondervonden. De Coloradokever. Het vraatzuchtige beestje dat de aardappeloogst in de war schopte nadat hij via Amerikaanse schepen in Europa terecht kwam. Volgens de Oost-Europese propaganda echter zouden de kevers boven Oost-Duitsland zijn gedropt vanuit Amerikaanse vliegtuigen waarna ze oostwaarts waren getrokken. “De coloradokevers zijn kleiner dan de atoombom, maar ze zijn net zozeer een wapen van het Amerikaans imperialisme tegen de vredelievende werkende beroepsbevolking” lieten journalisten van ondermeer Trybuna Ludu optekenen. Poolse kinderen werden aangespoord om kevers op te sporen te vangen en te doden.

De complete paranoia van het Sovjet-gemodelleerde Oost Europa. Een sprekend voorbeeld van hoe de Oost-Europese maatschappij lijkt te zijn gehersenspoeld en in een anti-imperialistische reflex te schieten. We schrijven de hoogtijdagen van het Stalinisme.

De aanleiding voor de Koude Oorlog

“De werkelijke aanleiding voor het diepere wederzijdse wantrouwen dat weldra bekend kwam te staan als de Koude Oorlog waren de gebeurtenissen in Oost-Europa, en vooral in Polen” staat op pagina 207. De Poolse regering in ballingschap is in het najaar van ‘44 de ten dode opgeschreven vertegenwoordiger van een ten dode opgeschreven regime. Dit concludeerde de Amerikaanse diplomaat George Kennan op dat moment: “Al zou niemand zo bot zijn om dat tegen hen te zeggen”. Volgens de protocollen van Jalta worden verkiezingen gehouden. Stalin hamert erop in een onderhoud met de Amerikaanse gezant Harry Hopkins dat hij een pro-Russisch Polen aan zijn grenzen nodig heeft. Stalin stelde zich aanvankelijk terughoudend op met betrekking tot die verkiezingen in Polen. Er kwam geen éénpartijverkiezing zoals in Joegoslavië en Bulgarije. Stalin hield de schijn op en liet de niet-communistische Poolse leider Stanisław Mikołajczyk terugkeren.

Mikołajczyk had bekendheid bij het grote publiek in tegenstelling tot de Poolse communisten. Na het omkomen van generaal Władysław Sikorski bij Gibraltar was Mikołajczyk Poolse premier in ballingschap. De arrestatie en deportatie van de zestien leiders van het Thuisleger (AK) gaf geen hoop meer op de terugkeer van democratie in Polen, toch besloot hij naar zijn vaderland terug te keren in de waan dat Stalin het serieus meende toen hij zei geen communistisch Polen te beogen maar alleen een democratisch Polen dat de USSR vriendschappelijk gezind was. Dit kwam Mikołajczyk op veel kritiek te staan van zowel Polen in Londen als in Polen. In juni ’45 reisde Mikołajczyk naar Moskou; waar hij aanschuift bij de ‘Lublin-Polen’ Bierut en Gomułka. Volgens Applebaum blikte Mikołajczyk in zijn, in ballingschap opgetekende, memoires bitter terug op het bereikte akkoord in Moskou dat ‘de grote meerderheid van het Poolse volk nog een desillusie bezorgde’.img020

Polen in de stalinistische periode: behoedzaam laveren en overleven

De Poolse situatie kent een paar duidelijke contouren die uitvoerig belicht worden. Het vermijden van al te grote directe conflicten met de communistische superieuren en het behoedzaam balanceren in de politiek-sociale werkelijkheid.

Zo is er de keuze van kardinaal Wyszynski om te laveren binnen geboden grenzen en daarmee te proberen een omverwerping of infiltratie van de Rooms-Katholieke kerk te voorkomen. Wyszynski, een historisch figuur in Polen’s recente geschiedenis, werd aangesteld als aartsbisschop in 1948, de opvolger van August Hlond. In tegenstelling tot zijn Hongaarse evenknie kardinaal Mindszenty die een openlijk vijandige houding tegen het communisme aannam, ondertekent hij in 1950 een ‘overeenkomst van wederzijds begrip’ tussen staatsautoriteiten en kerk. Die ondertekening dwong de geestelijken ertoe om respect bij te brengen voor de wetten en privileges van de staat. Het zorgde voor discussie onder Poolse gelovigen over de te volgen koers. Uiteindelijk wordt Wyszynski in 1953 wel gearresteerd. Het lijkt haast een opluchting voor hem, omdat hij nu toch als aan de zijde van het volk geschaard kon worden.  Wyszynski wilde met het tekenen van het document tijd winnen. De Poolse kerk had tijdens de Tweede Wereldoorlog veel geleden en Wyszynski vreesde het zelfde lot als de Russisch Orthodoxe kerk na de Russische revolutie. De orthodoxe kerk aldaar was na de jaren ’30 in feite een staatsinstelling. Het lot van de Hongaarse kerk was een grotere repressie na 1956 en opheffing van Hongaarse kloosterordes. Wyszynski’s vermijden van confrontaties leidde er uiteindelijk toe dat de Poolse kerk betrekkelijk ongeschonden uit de stalinistische periode is gekomen, zo betoogt Applebaum. “Gedurende de hele communistische periode trachtten verreweg de meeste Poolse priesters openlijke politieke conflicten uit de weg te gaan terwijl ze doorgingen met hun traditionele taken. Anders dan de Rooms-Katholieke kerk in Polen en de Protestantse kerken in Duitsland speelden de Hongaarse kerken geen grote institutionele rol in het politieke verzet tegen het communisme dat in de jaren tachtig ontstond.”

img017Ook in de naoorlogse Poolse academische wereld werd een manier gevonden om al te veel communistische invloed te omzeilen tijdens de hoogtijdagen van het communisme. In de kunstwereld houdt Wanda Telekowska de inspiratie vanuit het verleden op oncommunistische wijze koppig vast. Zij verklaart dat de Poolse arbeidersklasse nauwe banden heeft met het platteland en daardoor meer aan de volkskunst hecht dan aan de cultuur van intellectuele salons. Telekowska was een echte pragmaticus. De manier om te overleven in de stalinistische dagen. Het communisme zag zij als iets onvermijdelijks, ze was vastbesloten om er (noodgedwongen) mee samen te werken en zo volkskunstgroepen vanuit het hele land ruimte te bieden. De kunstenaars zelf waren trouwens wantrouwend over die samenwerking.

Applebaum beschrijft tot in detail hoe het in de Poolse maar ook in de Duitse en Hongaarse kringen toeging, dat maakt haar boek zo de moeite van het lezen waard. Naast de gewelddadige inlijving (een betere directere vertaling van ‘crushed’ zou zijn: “verbrijzeling”) van Oost-Europa is er de drang tot overleven, het aanpassen buiten de officiële regels om. Op die wijze dan toch zo weinig mogelijk ten prooi te vallen aan het prototype van de Homo Sovieticus.

img019

De plannen voor verregaande nieuwbouw van Warschau uit 1949 kwamen gelukkig nooit ten uitvoer. De intimiderende bouwstijl die Moskou als voorbeeld had was ongeschikt voor Warschau. Bierut presenteerde een compleet bouwplan. Die plannen voor stalinistische herbouw van Warschau gingen grotendeels niet door vanwege de beroerde stalinistische budgettering. Er was geen geld. Wat wel gerealiseerd werd was Stalin’s geschenk aan Polen. Het Cultuurpaleis. Direct vanaf zijn realisatie een storende factor in het esthetische geheel van het centrum van Warschau, schrijft Applebaum. img022

Afbrokkelende macht

De macht van het totalitaire systeem brokkelt in de jaren ’50 al af. Dat is met een enkele blik op de toekomst al kraakhelder. Applebaum noemt het overbekende voorbeeld van de kerk die toch gebouwd werd in de standaard Sovjet-stad Nowa Huta naast Kraków. Bisschop Karol Wojtyla draagt in 1957 een mis op in het gebied waar de Arka Pana later zal komen te staan. De kerk in Nowa Huta is een symbool van de mislukking van het totalitarisme in Polen: “Een mislukte planning, een mislukte architectuur, een mislukte utopische droom.”

De Westerse muziek heeft een enorme aantrekkingskracht op de jeugd van Oost-Europa. Jongeren ontwikkelen hun eigen subcultuur. De nozems van West-Europa heten in Polen de Bikiniarze, in Hongarije de Jampacek, in Duitsland de Halbstarke en in Tsjechië de Potapka (fuut- vanwege de vetkuiven) Zij hebben hun eigen mode die varieert van land tot land. Sowieso weet de strakke regie van boven de jeugd nooit echt te beteugelen. Dat blijkt uit een fraai voorbeeld op het einde van het boek. Het vijfde Wereldfestival voor jongeren in Warschau 1955.

“De spontaniteit, de menselijke trek die door de communistische regimes het hardst was onderdrukt, bloeide ineens op. Tot afgrijzen van de festivalorganisators gingen Polen, Duitsers, Hongaren, Tsjechen en anderen uit het communistische blok actief met elkaar en met de meer uitheemse bezoekers optrekken, niet alleen op straat, maar ook in privéflats overal in de straat.”

Het kwam op ongecontroleerde wijze tot verliefdheden, innige vriendschappen en doorzakken met wodka. Het communisme wist de geestdrift van de jeugd nimmer echt te breken.  Het boek van Anne Applebaum dat een inktzwarte periode van Oost-Europa beschrijft, eindigt daarmee toch hoopgevend. Hoewel het nog ruim dertig jaar duurde voordat het communisme omver geworpen werd, sloeg de erosie in het Sovjet-denken al in een vroeg stadium toe. Het communistisch systeem werd tot in de haarvaten van Polen, Hongarije en Oost-Duitsland geconstrueerd met middelen als leugens, manipulatie en ongebreideld geweld. Het bleek niet in staat tot overleven. Joseph Stalin zelf overleed alweer zestig jaar geleden, 5 maart 1953. Dit boek beschrijft waartoe zijn totalitaire dictatuur leidde in Oost-Europa en welke lessen de geschiedenis ons nalaat.

 Anne Applebaum- IJzeren Gordijn de inlijving van Oost-Europa 1944-1956

549 blz, uitgeverij Ambo, voorjaar 2013, isbn: 9 789026 326301

prijs €34,95

Dit bericht werd geplaatst in Biuletyn, Geschiedenis, Literatuur. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s