‘Yalta before and beyond’

Polen’s veranderende grenzen in het machtsspel van de geopolitieke grootmachten gedurende WO2

De geopolitieke grootmachten in Yalta, februari 1945, Winston Churchill, Franklin Delaney Roosevelt en Josef Stalin.

De geopolitieke grootmachten in Yalta, februari 1945, Winston Churchill, Franklin Delaney Roosevelt en Josef Stalin.

In maart 1939 hing de Tweede Wereldoorlog al in de lucht. Onderhandelingen tussen de latere hoofdrolspelers over invloedssferen, akkoorden en grondgebieden. Polen krijgt beloftes van de Britten en de Fransen, om een herhaling van de coupe tegen Tsjecho-Slowakije (15 maart 1938) te voorkomen. Een reconstructie van de kantelmomenten uit WO2. Hoe Polen’s grenzen verschoven tussen 1939-1945.

Ter gelegenheid van de opening van The Maastricht Graduate School of Governance, op 1 oktober 2005, kwamen Yevgeni Yugashvilli, Winston S. Churchill, en Curtis Roosevelt naar Maastricht om te spreken over het thema “Yalta and beyond”.  De kleinzonen van de wereldleiders die naar het symbool van de Europese eenwording afreisden. Maastricht. Ze vlogen elkaar in de haren over de betekenis van Yalta, zestig jaar nadien. Yalta (4-11 februari 1945) bepaalde in belangrijke mate het lot van het naoorlogse Europa. Het verschuiven van Polen’s landsgrenzen gebeurde in het machtsspel van de geopolitieke grootmachten. Eigenlijk was het “Yalta and  before”, want op Yalta waren de kaarten feitelijk al geschud. Waarom was het gesprek tussen die beroemde kleinzonen van de kopstukken van de broze geallieerde samenwerking tegen Hitler zestig jaar later nog zo actueel? Waarom kregen die kleinzonen, inmiddels ook heren op leeftijd, nog een verhitte discussie over de betekenis van Yalta?

Nieuwe natie

Polen, de trotse nieuwe natie, had  ruim 120 jaar geografisch niet bestaan en deed haar intrede in het Europa van 1919. De wens van de Sovjet-Unie om de ruimte tussen Rusland en Polen te beheersen was echter niet nieuw. Ze dateert reeds uit de 19e eeuw. De Russificatie van voorheen Poolse gebieden beleefde haar hoogtepunt onder de tsaren Alexander de Derde en Nicolaas de Tweede. Hoewel ze er nooit volledig in slaagden de volkeren aan de westzijde, in Europees Rusland, te absorberen. In dat westelijke gedeelte wonen de Wit-Russen, de Oekraïners en de Polen. En ze onderscheiden zich van de Russen. Tijdens die onderdrukte periode werd het verlangen van de Polen naar een eigen natie ondermijnd, vele decennia lang konden geen wapens opgenomen worden tegen de Russen. De aanleiding voor de Eerste Wereldoorlog lag direct in  Servië. Maar de onrust onder de Slavische volkeren was breder.

Machtsspel om invloedssferen en grondgebied

In 1939 na een generatie van vrijheid, waarin Polen overigens wel de wens om de meest oostelijke gebieden (van voor de Poolse Delingen) op moest geven, stonden de rekbare Poolse landgrenzen opnieuw onder druk. Koortsachtig diplomatiek overleg vond plaats. Na de  Anschluss van Oostenrijk en de bezetting van Tsjecho-Slowakije was er volop dreiging naar Polen vanuit Hitler-Duitsland. De Engelsen en Fransen stelden zich op 30 maart 1939 garant voor Polen en willen dat Stalin hen steunt. De Duitsers probeerden het daarentegen op een akkoord te gooien met Polen; in ruil voor het grondgebied van Danzig en de Corridor zou Polen wellicht de Oekraïne en Slowakije mogen exploiteren. Tijdens een onderhoud op 28 maart bleek de onbuigzame houding van Polen. Zij wilden niets weten van een akkoord met de Duitsers. De Britten gaven hun garantverklaring en die deed Hitler in razernij onsteken. Woedend slaat de besnorde dictator met zijn vuist op tafel: “Ik zal ze een duivelsdrank brouwen” fulmineerde hij.

De Sovjetdiplomaten wantrouwden de Britten en vreesden een nieuw verdrag van Munchen waarin Hitler tot aan de Russische landsgrenzen zou worden gedoogd, met Polen als mogelijke Duitse satellietstaat. De manier waarop Tsjecho-Slowakije werd geofferd door de Britse onderhandelaars lag nog kakelvers in het geheugen. Zonder oorlogsvoering namen de nazi’s daar het bewind over. De Sovjets willen op hun beurt expansie ten koste van Polen en passeerden in de zomer van 1939 de geallieerden door een verdrag met Hitler aan te gaan, wat de geschiedenisboeken  in is gegaan als het ‘Molotov-Ribbentrop niet-aanvalsverdrag’. Het voorstel van  de Fransen en Britten aan de Sovjet-Unie werd geweigerd; alleen op de voorwaarde grondgebied van Polen en Roemenië te mogen annexeren bij een Duitse aanval, wilde Stalin akkoord gaan. Die prijs kon en wenste het Westen op dat moment, maart 1939, niet te betalen (Later in Teheran ’43 wel). Volgens het geheime protocol van Molotov-Ribbentrop (in 1969 overigens nog steeds hardnekkig ontkend door Molotov) liep de nieuwe grens Duitsland- Sovjet-Unie gelijk aan de rivieren de Narew, de Wisła en de San. Polen was na twintig jaar onafhankelijkheid opnieuw opgedeeld tussen Duitsers en Russen.

Veranderende Poolse grenzen in de 20e eeuw.

Veranderende Poolse grenzen in de 20e eeuw.

Op 23 augustus 1939 was de oostelijke regio van Europa al voor het officiële uitbreken van de Tweede Wereldoorlog (september) verdeeld in invloedssferen. Hitler behield aanvankelijk Litouwen, Stalin kreeg volgens het verdrag zeggenschap over Oost-Polen, Letland, Estland, Bessarabië en Roemenië. Zonder dit verdrag had Hitler zich een oorlog tegen Polen niet kunnen veroorloven. De latere opvolger van Stalin, Nikita Chroestjsov, begon aan een wrede onderdrukking in Oost-Polen. De deportatie van ruim 1 miljoen Polen naar Siberië gebeurde in die eerste oorlogsjaren.

De afspraken tussen de machthebbers op Pools grondgebied hielden niet erg lang stand. Hitler kondigde de operatie Barbarossa reeds af eind december 1940. Een periode van crisisdiplomatie en bedrog brak aan. Stalin prepareerde zijn troepen en probeerde de strijd zo lang mogelijk uit te stellen. Hitler, op het toppunt van zijn macht, werd roekeloos en onvoorspelbaar, en verklaarde de oorlog aan zijn vroegere bondgenoot. Barbarossa werd opgestart vanuit Polen op 22 juni 1941. Het keerpunt van de Tweede Wereldoorlog waarna het Duitse verlies eigenlijk al onafwendbaar was. De Wit-Russische hoofdstad Minsk viel een week later. Opnieuw veranderde grenzen, ditmaal getrokken over Wit-Russisch en Oekraïens grondgebied.

Het machtsevenwicht keert

Stalin, een opportunistisch en gewiekst strateeg, polste onmiddellijk generaal Władisław Eugeniusz Sikorski en organiseerde Poolse gevechtseenheden tegen De Duitsers. De zogenaamde Sikorski-Mayski overeenkomst, getekend in Londen op  30 juli 1941, bepaalde dat Poolse krijgsgevangenen en burgers vrijgelaten worden en zich mochten verenigen in een Pools leger onder Sovjetcommando. 40.000 soldaten kwamen onder het gezag van de een week later (4 augustus 1941)  uit de Loebjanka vrijgelaten generaal Władysław Anders. (Later maken zij deel uit van  het 2e Poolse Korps, onder Anders, bekend van de slag om Monte Cassino) De Poolse militairen kregen van de Sovjets echter geen bevredigende opheldering over de vermiste officieren (Katyń). Ze kozen op het hoogtepunt van de nazi-onderdrukking ervoor om tegen één vijand te vechten in plaats van twee.

Nationale Poolse militairen (Narodowa Organizacja Wojskow), het Boerenleger en de AK formeerden ondertussen in eigen land een strijdkracht van 400.000 getrainde en bewapende strijders. Steeds grotere gebieden werden gecontroleerd door de Poolse partizanen, de illegale drukpers bloeide. De Poolse ondergrondse was de grootste en meest uitgebreide organisatie in haar soort gedurende WO2. Het machtsevenwicht keerde inderdaad definitief om na omslagpunt Stalingrad. De Russen waren aan het Oostfront aan de winnende hand. Ondertussen leverde het idee van de bevrijding door de Sovjet-troepen zeer gemengde gevoelens op onder de Poolse populatie. Stalin speelde een sluw spel en zijn bedoelingen waren verdacht, onbekend en onbetrouwbaar. Op 5 april 1943 werden de eerder gesloten overeenkomsten met Sikorski publiekelijk afgekeurd en gehekeld. Geen Pool zag de verliezen van de nazi´s zonder vreugde, geen Pool zag de bevrijders komen zonder diepgewortelde angst. Nog geen drie maanden later, 4 juli 1943, na een bezoek aan het Poolse leger in het Midden-Oosten, op weg naar Gibraltar, verongelukte het vliegtuig van Sikorski. Iedereen kwam om.

Het nieuwe machtsspel: de strategische alliantie der ‘Grote Drie’

De kloof tussen de Sovjet-Unie en Polen dreigde de belangen van de grotere coalitie met de Britten en Amerikanen onder druk te zetten. Sommige historici zien hier de contouren van de latere Koude Oorlog ontstaan. De Britten en Amerikanen wilden Polen blijven zien als hun eerste en betrouwbare bondgenoot. De Russen beschimpen de Polen en hielden een internationaal onderzoek naar de toedracht van Katyń tegen. Stalin liet zich niet in zijn kaarten kijken, en draaide een rad voor ogen, tot en met de vooravond van de Warschau Opstand, in de zomer van 1944.

In die fase was het tweede front in Europa nog niet geopend en had Stalin een sterke onderhandelingspositie. Roosevelt en Churchill konden hun machtige medestander niet bruuskeren. Tijdens de conferentie van Teheran (26 november-2 december 1943) werd over invloedssferen en de kaart van Europa gesproken door de in het begin van dit artikel genoemde ‘Grote Drie.’ Globaal genomen zouden West- en Zuid Europa onder Anglo-Amerikaanse invloed en Oost-Europa onder Sovjet- invloed komen. De Pools-Russische grens werd bijna overeenkomstig de lang vergeten grenslijn van Lord Curzon (1920) vastgesteld. Aan de onderhandelingstafel van Teheran merkten weinigen op dat dit essentieel dezelfde grens was als de Nazi-Sovjet demarcatiegrens uit september 1939. Roosevelt sprak liever niet over de Poolse kwestie, de presidentsverkiezingen waren in aantocht, Stalin en Churchill besloten tijdens de laatste ontmoeting over de Poolse landsgrenzen; daarvoor gebruikmakend van een Poolse landkaart die uit The Times was gescheurd. Over de hoofden van de Poolse regering werd aldus het lot van Polen bezegeld.

Yalta en erna

‘Yalta and beyond’, het thema van de ontmoeting ter opening van the Maastricht graduate School of Governance, toonde nog eens haarfijn aan hoe de geschiedenis geherinterpreteerd kan worden. Ten eerste: op Yalta was over de toekomst van Europa al besloten, de focus van Yalta was vooral de heerschappij over Berlijn. De Russische federatie ziet zich nog steeds als bevrijder van Oostelijk Europa (zie de 9 mei-vieringen ieder jaar) en verdoezelen hun Polen-politiek; de Britten offerden rücksichtslos Oost-Europa op aan het grotere belang, maar verwijten dit de toenmalige Sovjet-Unie. De loop der geschiedenis en hun interpretaties zijn een voortdurend proces, nog helemaal niet zo lang zijn de feiten vanuit Oost-Europees perspectief boven tafel. Dat doet stof opwaaien, ook onder gepensioneerde heren.

 Dit is een bewerking van het artikel dat eerder in Biuletyn 6, 2005, verscheen.

 Bronnen:

Simon Sebag Montefiore: Stalin het hof van de rode tsaar, Spectrum 2004

-Sir Ian Kershaw: Hitler 1889-1936 hoogmoed, 1936-1945 Vergelding, Spectrum 2000

-Norman Davies: Heart of Europe, the past in Poland´s present, Oxford University Press 2001

-Oskar Halecki: Borderlands of western civilisation, a history of East central Europe,

 (New York 1952, 2nd edition 1980 edited by Andrew L. Simon, emeritus Professor, university of Akron)

Dit bericht werd geplaatst in Biuletyn, Geschiedenis. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s