Poolse lenterituelen: Topienie Marzanny en Rękawka

Poolse (en andere) lenteriten die het christendom overleefden: Topienie Marzanny en Rękawka

marzanna_1Aan het begin van de lente kun je zien hoe religie en heidense symboliek een huwelijk zijn aangegaan. Het leidt soms tot opmerkelijke rituelen die ondanks de kerstening toch wisten te overleven. In Nederland kennen we de Paashaas en  paaseieren. In Polen hebben een aantal riten de komst van het christendom overleefd met hun oeroude basis in het verre Slavische voorchristelijke verleden.  Een tweetal specifiek Poolse lenterituelen zijn ‘Topienie Marzanny’ en het Rękawka-festival in Podgórze, Kraków, gehouden op de dinsdag na Pasen.

Het ei, de vruchtbaarheid van de vrouw, de herrijzenis van Christus, het Paaslam, paasvuren. Allemaal in de blender gestopt om er een algemeen geaccepteerd lentefeest met kenmerkende symbolen en riten van te maken, waarin nieuw leven centraal staat. Het lijkt onschuldig vertier en principiële christenen die geen paaseitjes eten zijn er steeds minder. Het begint al met de naamgeving van het Paasfeest. Easter in het Engels, afkomstig van het oud-Engelse ‘Eostre’ (in het oud-hoogDuits ‘Ostara’. -De naam van de Germaanse godin voor de vruchtbaarheid die ook in de Anglo-Saksische heidense tradities geëerd werd.) Even een opmerkelijk uitstapje naar Tsjechië.  Op Tweede Paasdag zitten Tsjechische mannen vrouwen achterna om ze met een twijgje (Pomlazka) op het achterwerk te slaan ter bevordering van de vruchtbaarheid. Een wat vrouwvriendelijker vruchtbaarheidsritueel met dezelfde symbolische betekenis is ‘Śmigus Dyngus’ (Lany Ponadziałek, Natte Maandag) in Polen; vrouwen worden naar goed gebruik op de vroege maandagochtend tijdens Pasen met water besprenkeld/overgoten.

 Topienie Marzanny

Een (bij ons) minder bekend Pools voorbeeld dat de lente markeert en rechtstreeks uit een heidens verleden stamt is het ‘verdrinken van Marzanna’ (Topienie Marzanny). Marzanna is de Slavische versie van de ‘wintergodin’. Aan het begin van de lente -op 21 maart- wordt zij door Poolse kinderen verdronken. Daarmee zeggend dat het maar eens gebeurd moet zijn met de heerschappij van de wintergodin. Marzanna staat voor winter, dood, ziekte en honger. Een kleurig gewaad om een versierde pop (of gewoon om een stok die een pop voorstelt, wel wat lijkend op een vogelverschrikker) en met fleurige linten omgord wordt in brand gestoken en daarna in een rivier gegooid om te verdrinken. De winterheks wordt symbolisch vermoord, de winter is dood en begraven. Een saluut aan zonnestralen en lentewarmte, nieuw leven alom in de natuur.

Het verbranden en verdrinken van Marzanny om de winter, ziekte dood en honger te bezweren en het nieuwe leven welkom te heten. Oude voorchristelijke Slavische traditie.

Het verbranden en verdrinken van Marzanny om de winter, ziekte dood en honger te bezweren en het nieuwe leven welkom te heten. Oude voorchristelijke Slavische traditie.

Het geeft onbedoeld wel wat associaties met onze heksenverbrandingen en -verdrinkingen in de  Middeleeuwen. Wie zoekt op “Topienie Marzanny” op Youtube ziet dat het fenomeen nog steeds leeft en vele geuploadde filmpjes oplevert. Terug naar eigen land: Onze Paasvuren, nog altijd populair in Oost-Nederland, komen ook voort uit een van oorsprong heidense traditie die te maken heeft met de wisseling van seizoenen.

 Rękawka

In Podgórze, een wijk in het zuiden van Kraków, wordt ieder jaar op de dinsdag na Pasen het Rękawka-festival gevierd vlakbij de Krakus mound, op de Lasota heuvel, waar de obscure St Benedictus kerk is gevestigd. De dinsdag na Pasen is de enige dag van het jaar dat deze kerk geopend is, tijdens de Rękawka-viering.

Rekawka in Krakow, 2009

Rekawka in Krakow, 2009

Rękawka gaat terug tot het pre-christelijke Poolse tijdperk en is van oorsprong verbonden met de doodcultus. Zwaarden, maliënkolders en andere middeleeuwse gevechtsattributen moesten de demonen op veilige afstand houden. Letterlijke vertaling van rękawka (rekaw) is ‘mouw’. Daarin werd aarde meegedragen om Prins Krak te begraven. De Krakus Mound is een eeuwenoude grafheuvel in Kraków waar de heerser Krak volgens de legende zou zijn begraven. Over de herkomst van de mysterieuze grafheuvels (Er is ook een eeuwenoude Wanda mound) in Kraków doen verschillende verhalen de ronde. Volgens geleerden zouden ze ergens in de vroege Middeleeuwen zijn opgericht. Tijdens de Rękawka-processie lopen de deelnemers in middeleeuwse boerenkledij rond; vrouwen dragen vruchtbare takken met groene blaadjes. Mannen torsen hun gevechtsuitrusting mee. Deze week werd het afgelopen dinsdag weer gehouden, maar er lag een flinke laag sneeuw in plaats van dat de ontluikende lente zich manifesteerde. Kijk ook naar: http://www.youtube.com/watch?v=jf_fQg3IHjA

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Geschiedenis, Krakow, Typisch Pools. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s